V.S. Khandekar
वि. स. खांडेकर (१८९८–१९७६), विष्णु सखाराम खांडेकर, हे कादंबरीकार, कथाकार, नाटककार आणि निबंधकार. ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवणारे ते पहिले मराठी लेखक. त्यांचा जन्म ११ जानेवारी १८९८ रोजी सांगली येथे झाला. १९१३ मध्ये मॅट्रिक झाल्यावर ते पुण्याच्या फर्ग्युसन महाविद्यालयात दोन वर्षे शिकले. १९२० ते १९३८ या काळात त्यांनी कोकण किनाऱ्यावरील शिरोडे येथील शाळेत अध्यापन केले. फावल्या वेळात समुद्रकाठच्या एका खडकावर बसून ते लिहीत. त्या खडकाला स्थानिक लोक आजही ‘खांडेकरांची खुर्ची’ म्हणतात.
१९१९ मध्ये ‘श्रीमत् कलिपुराणम्’ या त्यांच्या पहिल्या लेखनाने त्यांची साहित्यिक कारकीर्द सुरू झाली. त्यांनी सुमारे सोळा कादंबऱ्या, सहा नाटके, अडीचशे कथा, पन्नास रूपककथा आणि शंभर समीक्षालेख लिहिले. ‘हृदयाची हाक’ (१९३०), ‘कांचनमृग’ (१९३१), ‘उल्का’ (१९३४), ‘क्रौंचवध’ (१९४२) आणि ‘जळलेला मोहर’ (१९४७) या कादंबऱ्यांतून पीडितांविषयीची कणव आणि स्त्रीच्या समान हक्कांवरील त्यांची श्रद्धा प्रकट झाली. महाभारतातील कामनेच्या कथेचे पुनराकलन करणारी ‘ययाति’ (१९५९) ही त्यांची सर्वश्रेष्ठ कृती. मराठी, हिंदी आणि तेलुगू चित्रपटांसाठीही त्यांनी कथा आणि पटकथा लिहिल्या.
१९४१ मध्ये सोलापूर येथील मराठी साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते. ‘ययाति’ला १९६० मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार आणि महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार, तर १९७४ मध्ये ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला. १९६८ मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाले आणि १९७० मध्ये साहित्य अकादमीचे फेलो म्हणून त्यांची निवड झाली. २ सप्टेंबर १९७६ रोजी त्यांचे निधन झाले. १९९८ मध्ये त्यांच्या सन्मानार्थ टपाल तिकीट प्रसिद्ध झाले.
