‘कवितेतील आधुनिकतावाद’—मराठी कवितेच्या आधुनिक प्रवाहाची सैद्धांतिक चिकित्सा Kavitetil Adhunikatavada—A Theoretical Study of Modern Marathi Poetry

डॉ. केशव सद्रे लिखित ‘कवितेतील आधुनिकतावाद’ हा शब्दालय प्रकाशन, श्रीरामपूर यांनी प्रकाशित केलेला मराठी साहित्यसमीक्षेचा अभ्यासपूर्ण ग्रंथ आहे. कात्रणावरील हस्तलिखित संग्रहनोंदीनुसार शर्मपाल रत्नाकर यांचे या पुस्तकावरील परीक्षण दैनिक सकाळमध्ये १२ ऑक्टोबर २००९ रोजी प्रसिद्ध झाले होते.

या ग्रंथात आधुनिकता आणि आधुनिकतावाद या दोन परस्परांशी संबंधित; परंतु स्वतंत्र संकल्पनांचा ऊहापोह करण्यात आला आहे. आधुनिकतावाद म्हणजे केवळ कालानुरूप बदल नव्हे, तर परंपरेतील काही घटकांना नवीन संदर्भ, अर्थ आणि अभिव्यक्ती देणारी कलादृष्टी असल्याचे ग्रंथातून स्पष्ट केले जाते.

डॉ. केशव सद्रे यांनी मर्ढेकर, पु. शि. रेगे, विंदा करंदीकर, दिलीप चित्रे आणि अरुण कोलटकर या पाच महत्त्वाच्या कवींच्या कवितांचा आधुनिकतावादी दृष्टिकोनातून अभ्यास केला आहे. त्यांच्या कवितांतील प्रतिमासृष्टी, भाषिक प्रयोग, नागरी संवेदना, सांस्कृतिक अस्वस्थता आणि बदलत्या जीवनानुभवांचा ग्रंथात चिकित्सक विचार करण्यात आला आहे.

ग्रंथात आधुनिकतावादाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि मराठी कवितेतील अभिव्यक्ती यांची सैद्धांतिक मांडणी आढळते. मर्ढेकरांपासून सुरू होणाऱ्या आधुनिक काव्यप्रवाहाचा विविध कवींच्या साहित्याद्वारे मागोवा घेण्याचा प्रयत्न लेखकाने केला आहे.

समीक्षक शर्मपाल रत्नाकर यांनी ग्रंथाच्या अभ्यासपूर्ण मांडणीची नोंद घेतानाच त्याच्या व्याप्तीविषयी काही मर्यादाही नमूद केल्या आहेत. अधिक कवींचा समावेश झाला असता तर आधुनिकतावादाचे चित्र आणखी व्यापक झाले असते, असे परीक्षणातून सुचवले आहे. त्यामुळे हा लेख पुस्तकाचे कौतुक करण्याबरोबरच त्याचे संतुलित मूल्यमापनही करतो.

शब्दालयने प्रकाशित केलेला ‘कवितेतील आधुनिकतावाद’ हा ग्रंथ मराठी कविता, आधुनिक साहित्यप्रवाह आणि साहित्य सिद्धांताचा अभ्यास करणाऱ्या वाचक, संशोधक, समीक्षक आणि विद्यार्थ्यांसाठी उपयुक्त संदर्भग्रंथ ठरतो. शब्दालयच्या Press & Media संग्रहातील हे कात्रण गंभीर आणि संशोधनाधारित मराठी साहित्य प्रकाशित करण्याच्या संस्थेच्या योगदानाची नोंद जपते.

Kavitetil Adhunikatavada, written by Dr Keshav Sadre and published by Shabdalay Prakashan, Shrirampur, is a scholarly work of Marathi literary criticism. According to the handwritten archival notation, Sharmapal Ratnakar’s review appeared in the daily newspaper Sakal on 12 October 2009.

The book distinguishes between modernity and modernism—two connected but independent concepts. It explains that modernism is not simply a chronological departure from the past but an artistic perspective that gives inherited traditions new contexts, meanings and forms of expression.

Dr Sadre examines the poetry of five major Marathi poets: B. S. Mardhekar, P. S. Rege, Vinda Karandikar, Dilip Chitre and Arun Kolatkar. The study considers poetic imagery, linguistic experimentation, urban sensibility, cultural unease and changing experiences of modern life.

The book also outlines the historical background and major characteristics of literary modernism. It traces important developments in modern Marathi poetry beginning with Mardhekar and continuing through later experimental poets.

Reviewer Sharmapal Ratnakar acknowledges the scholarly strength of the book while also noting limitations in its scope. The review suggests that including additional significant poets could have made the study more comprehensive. The article therefore offers both appreciation and a balanced critical assessment.

Published by Shabdalay, Kavitetil Adhunikatavada is a valuable reference for readers, researchers, critics and students studying Marathi poetry, modern literary movements and literary theory. This clipping from Shabdalay’s Press & Media archive documents the publication house’s contribution to serious, research-oriented Marathi literary scholarship.