अनिल अवचट (१९४४–२०२२) हे मराठी लेखक, शिक्षणाने डॉक्टर, पत्रकार आणि व्यसनमुक्ती कार्यकर्ते. पुणे हे त्यांचे कार्यक्षेत्र. पुणे जिल्ह्यातील ओतूर येथे १९४४ मध्ये त्यांचा जन्म झाला. पुण्याच्या बी. जे. वैद्यकीय महाविद्यालयातून १९६८ मध्ये एम.बी.बी.एस. झाल्यावर त्यांनी दवाखाना न थाटता सामाजिक कार्याची वाट धरली आणि लेखनात ‘डॉ.’ ही उपाधी कधी लावली नाही. १९७० च्या दशकात ते ‘साधना’ या साप्ताहिकाचे संपादक होते.
२९ ऑगस्ट १९८६ रोजी त्यांनी डॉ. अनिता अवचट यांच्यासह पुण्यात मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राची स्थापना केली. वैद्यकीय उपचार, समुपदेशन, योग, गटचिकित्सा आणि व्यसनातून बाहेर पडलेल्यांचा सहवास यांच्या आधारे हे निवासी केंद्र मद्य व अमली पदार्थांच्या आहारी गेलेल्यांवर उपचार करते. बरे झालेले अनेक रुग्ण पुढे केंद्राच्या कर्मचारीवर्गात सामील झाले. दरवर्षी सुमारे हजार रुग्णांवर उपचार करणाऱ्या मुक्तांगणने हजारो माणसांना कुटुंबात आणि कामावर परत आणले आहे.
‘कोंडमारा’ (१९८५) आणि ‘धार्मिक’ (१९८९) यांसह त्यांची पुस्तके डॉक्टर आणि कार्यकर्ता म्हणून त्यांनी पाहिलेल्या अनुभवांतून उभी राहिली. साध्या, अलंकारविरहित गद्यात ती मानवी दुःख, व्यसन, सामाजिक दांभिकपणा आणि नैतिक निवड यांकडे सहानुभूतीने आणि प्रांजळपणे पाहतात. त्यांच्या ‘सृष्टीत... गोष्टीत’ या बालसाहित्याला २०१० चा साहित्य अकादमी बालसाहित्य पुरस्कार मिळाला, तर २०१७ मध्ये महाराष्ट्र फाउंडेशन (अमेरिका) ने त्यांचा सन्मान केला. २७ जानेवारी २०२२ रोजी वयाच्या ७७ व्या वर्षी पुण्यात त्यांचे निधन झाले.
