रा. भा. पाटणकर (जन्म १९२७) हे मराठी समीक्षक आणि सौंदर्यशास्त्राचे तत्त्वज्ञ होते. भारतीय रससिद्धांत आणि पाश्चात्त्य कलातत्त्वज्ञान यांना त्यांनी एकाच संवादात आणले. त्यांचा जन्म ९ जानेवारी १९२७ रोजी महाराष्ट्रात झाला. पुणे विद्यापीठातून इंग्रजीत एम.ए. केल्यानंतर साहित्यातील संप्रेषण या विषयावरील प्रबंधासाठी त्यांनी पीएच.डी. मिळवली. विविध महाविद्यालयांत इंग्रजीचे अधिव्याख्याता म्हणून काम केल्यानंतर ते मुंबई विद्यापीठाच्या इंग्रजी विभागात रुजू झाले. तेथे १९८० च्या दशकाच्या अखेरीपर्यंत ते प्राध्यापक आणि विभागप्रमुख होते. तरुण किरण नगरकर हे त्यांच्या अनेक विद्यार्थ्यांपैकी एक.
एका बाजूला प्लेटो, ॲरिस्टॉटल, कांट, क्रोचे, विट्गेन्स्टाइन आणि सार्त्र, तर दुसऱ्या बाजूला भरतमुनींचा रससिद्धांत आणि बा. सी. मर्ढेकर व विंदा करंदीकर हे मराठी समीक्षक यांतून त्यांचा विचार घडला. ‘इस्थेटिक्स अँड लिटररी क्रिटिसिझम’ (१९६९) हा ग्रंथ त्यांच्या अध्यापनाच्या वर्षांतून आला. सौंदर्य, अभिव्यक्ती आणि समीक्षा यांच्या स्वरूपाचा विचार करणाऱ्या ‘सौंदर्यमीमांसा’ या मराठी ग्रंथाला १९७५ चा साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला, आणि ‘साहित्यविचार आणि सौंदर्यशास्त्र’मध्ये ही चिकित्सा पुढे गेली. इंग्रजीत त्यांनी क्रोचेच्या अभिव्यक्तीच्या संकल्पनेची तपासणी केली आणि १९८० च्या एका लेखात रससिद्धांत आधुनिक कलेला आजही लागू पडतो का, असा प्रश्न उपस्थित करून तो एकाकी न ठेवता काळानुरूप विकसित करावा, अशी भूमिका मांडली.
त्यांच्या तुलनात्मक आणि काटेकोर पद्धतीने मराठी समीक्षेची एक पिढी घडवली आणि भारतीय सौंदर्यशास्त्राला आंतरराष्ट्रीय चर्चेत स्थान मिळवून दिले.
