उर्मिला पवार या मराठी लेखिका आणि कार्यकर्त्या आहेत. जातीचे ओझे आणि स्त्री असण्याचे ओझे यांमध्ये सापडलेल्या दलित स्त्रियांना त्यांच्या कथा, नाटके आणि आत्मकथनाने आवाज दिला आहे. त्यांचा जन्म १९४५ मध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यातील अडगाव या गावी झाला. समाजासाठी पुरोहिताचेही काम करणाऱ्या एका शिक्षकाच्या त्या सर्वांत धाकट्या अपत्य. ग्रामीण कोकणातील अस्पृश्यतेच्या वातावरणात त्या वाढल्या आणि मुलांनी शिकलेच पाहिजे या वडिलांच्या आग्रहामुळे तिथेच शिकल्या. १९५६ च्या डॉ. आंबेडकरांच्या धर्मांतरानंतर १९५७ मध्ये, बाराव्या वर्षी, त्यांनी कुटुंबासह बौद्ध धर्म स्वीकारला.
१९७६ मध्ये त्या मुंबईत आल्या आणि चळवळीचा इतिहास नोंदवणाऱ्या आंबेडकरी संघटनांत सहभागी झाल्या. १९७० आणि १९८० च्या दशकांतील ‘मैत्रिणी’सारख्या स्त्रीसंघटनांत त्यांनी मांडले की दलित चळवळीने स्त्रियांना वगळले आणि प्रस्थापित स्त्रीवादाने जातीला. मीनाक्षी मून यांच्यासह त्यांनी आंबेडकरी चळवळीतील पन्नासहून अधिक कार्यकर्त्यांच्या, त्यांत स्त्रियांच्याही, मौखिक इतिहासाचे संकलन केले. हा ग्रंथ १९८९ मध्ये मराठीत आला आणि इंग्रजीत ‘वी ऑल्सो मेड हिस्टरी’ या नावाने ओळखला जातो. सहा देशांतील स्त्रीवादी व्यासपीठांवर त्यांनी जातिव्यवस्थेविषयी मांडणी केली आहे.
त्यांचे ‘आयदान’ (२००३) हे आत्मकथन जात आणि दारिद्र्य यांतून जाणाऱ्या दलित स्त्रियांच्या तीन पिढ्यांची कहाणी सांगते. ‘द वीव्ह ऑफ माय लाइफ’ (२००८) या इंग्रजी अनुवादाने ते परदेशी वाचकांपर्यंत पोहोचले. ‘आयदान’ला महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा सर्वोत्कृष्ट प्रकाशित आत्मचरित्राचा लक्ष्मीबाई टिळक पुरस्कार मिळाला.
