Books by Tarabai Shinde
लेखक
ताराबाई शिंदे
Tarabai Shinde
ताराबाई शिंदे (१८५०–१९१०) या बुलढाण्याच्या मराठी लेखिका आणि समाजचिकित्सक होत्या. स्त्री आणि पुरुष यांना तोलण्याच्या दुटप्पी मापांविरुद्ध भारतीय भाषेत झालेल्या सर्वांत आधीच्या मांडणींपैकी एक म्हणजे त्यांचे ‘स्त्री-पुरुष तुलना’ हे एकमेव छोटे पुस्तक. त्यांचा जन्म १८५० मध्ये बुलढाणा येथे झाला. त्यांचे वडील बापूजी हरी शिंदे हे डेप्युटी कमिशनरच्या कचेरीत हेडक्लार्क आणि ‘हिंट टू द एज्युकेटेड नेटिव्ह्ज’ लिहिणारे परिवर्तनवादी विचारवंत होते. गावात मुलींची शाळा नसलेल्या त्या काळात त्यांनी ताराबाईंना घरीच मराठी, संस्कृत आणि इंग्रजी शिकवले.
‘स्त्री-पुरुष तुलना’ हे पुस्तक पुण्यातील विजयालक्ष्मी या विधवेच्या प्रकरणाला दिलेले उत्तर होते. नवजात अर्भकाच्या मृत्यूसाठी वृत्तपत्रांत आणि न्यायालयात धिक्कारल्या गेलेल्या या स्त्रीच्या प्रकरणातून, पुरुष जे मोकळेपणाने करतात त्या वर्तनाचा सगळा दोष स्त्रियांवरच कसा येतो, हे उघड झाले होते. शास्त्र आणि रूढी यांची बाजूबाजूला मांडणी करून दोन्ही पुरुषाला मोठे ठरवतात आणि स्त्रीला दोष देतात, असे त्यांनी दाखवून दिले आणि लिंगभेद न करता समान वागणुकीची मागणी केली. १८८२ मध्ये त्यांनी हे पुस्तक पाचशे प्रतींच्या आवृत्तीत स्वतः प्रकाशित केले.
त्या जोतीराव फुले यांच्या सत्यशोधक समाजाशी जोडलेल्या होत्या. फुल्यांच्या १८८५ च्या ‘सत्सार’ने सनातनी टीकेपासून या पुस्तकाची पाठराखण केली. सक्तीचे वैधव्य आणि बहुपत्नीत्व यांविरुद्ध त्या १९१० मधील मृत्यूपर्यंत बोलत राहिल्या. शब्दालय प्रकाशनाने ‘स्त्री-पुरुष तुलना’ची आपली आवृत्ती २०२० मध्ये प्रकाशित केली.
