Dr. Bharat Patankar
डॉ. भारत पाटणकर हे महाराष्ट्रातील सामाजिक कार्यकर्ते, विचारवंत आणि लेखक. जातिअंताचा लढा आणि कामगार-शेतकऱ्यांची संघटना हेच त्यांचे आयुष्यभराचे काम. १९४९ मध्ये, चले जाव चळवळीत आणि १९४० च्या दशकातील प्रतिसरकारात सहभागी असलेल्या कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. मिरजेच्या शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयात त्यांनी वैद्यकीय शिक्षण घेतले. स्त्रीरोगशास्त्रातील पदव्युत्तर पदवी हाताशी आली असताना १९७२ च्या दुष्काळी वर्षात त्यांनी वैद्यकी बाजूला ठेवून समाजकार्याला वाहून घेतले.
कामगार, शेतकरी आणि शेतमजूर यांना एकत्र आणण्यासाठी १९८० मध्ये त्यांनी श्रमिक मुक्ती दलाची सहस्थापना केली. त्याचे अध्यक्षपद ते आजही सांभाळतात. १९८२ च्या मुंबई गिरणी संपाच्या संघटनेत त्यांचा सहभाग होता. ग्रामीण महाराष्ट्रात धरणग्रस्त, दुष्काळग्रस्त आणि भूमिहीन शेतमजुरांच्या आंदोलनांचे त्यांनी नेतृत्व केले. विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिराच्या पूजाविधी आणि पुजारीपदाची दारे सर्व जातींना खुली करणाऱ्या प्रदीर्घ चळवळीत आणि रायगड जिल्ह्यातील रिलायन्सचा प्रस्तावित कोळसा वीजप्रकल्प थांबवून बावीस गावांची जमीन शेतकऱ्यांना परत मिळवून देणाऱ्या आंदोलनात ते आघाडीवर होते.
फुले-आंबेडकरी परंपरा आणि मार्क्सवादी विश्लेषण यांची सांगड घालणारा त्यांचा विचार बहुजनांच्या मुक्तीसाठी जातिअंताला केंद्रस्थानी मानतो. जागतिकीकरणावरील पुस्तकासह मराठीत आणि ‘इकॉनॉमिक अँड पोलिटिकल वीकली’सारख्या नियतकालिकांत पाणीप्रश्न व शेतकरी लढ्यांवर त्यांनी लेखन केले आहे. यांतील काही लेखन त्यांच्या पत्नी आणि सहकारी कार्यकर्त्या, समाजशास्त्रज्ञ गेल ऑम्वेट यांच्यासह झाले आहे.
