गेल ऑम्वेट (१९४१–२०२१) या महाराष्ट्रातील जातिविरोधी चळवळींना आपल्या आयुष्याचा विषय आणि ग्रामीण महाराष्ट्राला आपले घर करणाऱ्या समाजशास्त्रज्ञ. २ ऑगस्ट १९४१ रोजी मिनिआपोलिस येथे जन्मलेल्या ऑम्वेट यांनी कार्लटन महाविद्यालयात शिक्षण घेतले, १९६३–६४ मध्ये विद्यार्थिदशेतच त्या पहिल्यांदा भारतात आल्या आणि १८७३ ते १९३० या काळातील पश्चिम भारतातील ब्राह्मणेतर चळवळीवरील प्रबंधाने १९७३ मध्ये कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, बर्कली येथून समाजशास्त्रात पीएच.डी. मिळवली. हा प्रबंध ‘कल्चरल रिव्होल्ट इन अ कलोनियल सोसायटी’ (१९७६) या नावाने प्रसिद्ध झाला.
१९७६ मध्ये कार्यकर्ते भारत पाटणकर यांच्याशी विवाह झाल्यावर त्या सांगली जिल्ह्यातील त्यांच्या कासेगाव या गावी स्थायिक झाल्या आणि अखेरपर्यंत तिथेच राहिल्या. त्या अस्खलित मराठी बोलू लागल्या आणि १९८३ मध्ये त्यांनी भारतीय नागरिकत्व स्वीकारले. ज्या शेतकरी, जातिविरोधी, पर्यावरणविषयक आणि स्त्रीचळवळींवर त्या लिहीत होत्या, त्यांत त्या कासेगावातून सहभागी झाल्या. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ आणि इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठ येथे समाजशास्त्राचे अध्यासन आणि डॉ. बी. आर. आंबेडकर अध्यासन त्यांनी भूषवले.
‘दलित्स अँड द डेमोक्रॅटिक रिव्होल्यूशन’ (१९९४), ‘दलित व्हिजन्स’ (१९९५) आणि ‘बुद्धिझम इन इंडिया: चॅलेंजिंग ब्राह्मणिझम अँड कास्ट’ (२००३) यांसह पंचवीसहून अधिक पुस्तके त्यांनी लिहिली आणि ‘इकॉनॉमिक अँड पोलिटिकल वीकली’त विपुल लेखन केले. दलित आणि ब्राह्मणेतर समाजांची कर्तृत्वशक्ती आणि फुले-आंबेडकरांचा विचार यांना त्यांच्या संशोधनाने आधुनिक भारताच्या कथेच्या केंद्रस्थानी आणले. २५ ऑगस्ट २०२१ रोजी त्यांचे निधन झाले.
