रणजित देसाई (१९२८–१९९२) हे मराठीला श्रेष्ठ ऐतिहासिक आणि चरित्रात्मक कादंबरी देणारे कादंबरीकार होते. संशोधकाची काटेकोरता आणि कथाकाराची आर्तता यांच्या संगमातून त्यांनी मराठ्यांचा इतिहास जिवंत केला. त्यांनी रूढ केलेल्या चरित्रकादंबरीत इतिहास आणि कल्पना एकत्र येऊन दंतकथांतील व्यक्तिरेखांना माणूसपण लाभते.
रणजित रामचंद्र देसाई यांचा जन्म ८ एप्रिल १९२८ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील कोवाड या गावी एका जमीनदार मराठा घराण्यात झाला. त्यांचे शिक्षण कोल्हापूरच्या राजाराम महाविद्यालयात झाले. लेखनाची सुरुवात कथेपासून — शाळेत असतानाच “भैरव” या पहिल्या कथेला १९४६ मध्ये ‘प्रसाद’ मासिकाच्या स्पर्धेत पारितोषिक मिळाले. ‘रूपमहाल’ हा पहिला कथासंग्रह १९५८ मध्ये आला आणि त्याच वर्षी ‘बारी’ ही पहिली कादंबरी.
कर्तव्य, प्रेम आणि त्याग यांत ओढल्या गेलेल्या पेशवे थोरले माधवराव आणि रमाबाई यांची कहाणी सांगणाऱ्या ‘स्वामी’ला १९६३ मध्ये महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार व हरि नारायण आपटे पुरस्कार आणि १९६४ मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जीवन आणि मराठी राज्याची स्थापना यांचा विशाल पट मांडणारी ‘श्रीमान योगी’ तिच्या बरोबरीने उभी आहे. ‘मोरपंख’ (१९५६) आणि कर्णाची कहाणी त्याच्याच बाजूने सांगणारी ‘राधेय’ (१९६८) या त्यांच्या सुमारे वीस कादंबऱ्यांपैकी काही. त्यांनी नाटके, प्राणिकथा आणि कथाही लिहिल्या. १९७३ मध्ये त्यांना पद्मश्री मिळाली. इंग्रजीसह अनेक भाषांत त्यांच्या पुस्तकांचे अनुवाद झाले आहेत. ६ मार्च १९९२ रोजी त्यांचे निधन झाले.
